İnceleme Nasıl Yazılır? En Önemli Kurallar

İnceleme nedir?

“İnceleme” kavramı genellikle bir sanat eserinin ele alınmasıyla özdeşleştirilir, ancak bu yanıltıcıdır: teknik veya spor ekipmanlarını, bir seyahati, otomobili ya da kozmetik ürününü de inceleyebilirsiniz. Aslında her şey değerlendirmeye tabi tutulabilir. Hatta bazen Google’daki kısa bir görüş ya da üreticinin internet sitesindeki ürün yorumu bile inceleme olarak nitelendirilebilir.

İncelemenin yazılı bir metin olması da şart değildir; sözlü bir anlatım biçiminde de olabilir; örneğin YouTube’da yayımlanan bir video gibi. Biz bu yazıda yazılı incelemeleri ele alacağız. Ancak tavsiyelerimizin çoğunu genellikle yapı ve üslup açısından benzer olan “sözlü” incelemelere de uygulayabilirsiniz.

Pratikte bu, ister kitap incelemesi ister film incelemesi yazmayı düşünüyor olun, ister başka bir ürün ya da etkinliği değerlendiriyor olun, inceleme yazma kurallarının büyük ölçüde aynı kaldığı anlamına gelir.

İnceleme nasıl yazılır? Temel kurallar

Bir incelemenin karşılaması gereken katı kriterler yoktur. Bu metin türü gazetecilik ve eleştiri yazıları arasında yer alır; yani akademik metinler gibi daha resmî türlere göre daha esnektir. Yazara geniş bir hareket alanı bırakır ve konuya yaklaşımında önemli ölçüde özgürlük tanır. Bununla birlikte, incelemeyi diğer metinlerden ayıran bazı karakteristik unsurlar vardır. Peki inceleme nasıl yazılır?

Bir inceleme şunları içermelidir:

• ele alınan eser hakkında bilgiler (konunun ana hatları, yönetmenin veya yazarın profili vb.);
• eserin unsurlarının açıklanması ve analiz ya da yorum ögeleri (oyunculuk, müzik seçimi, görüntüler vb.);
• eser hakkındaki değerlendirmeniz.

Özetlemek gerekirse inceleme, hem öznel bir görüşü hem de eserin nesnel özelliklerini içermeli; ayrıca eserin çeşitli unsurlarını ele alıp değerlendirmelidir. Genellikle, incelenen ürünü tavsiye edip etmediğinizi belirttiğiniz bir sonuç bölümüyle sona erer. İnceleme çoğunlukla çok uzun olmamalıdır. 5.000 karakteri aşan metinlere genellikle yalnızca uzmanlık dergilerinde ve sektörel yayınlarda rastlanır.

İyi bir inceleme nasıl yazılır?

İncelemenin ne olduğunu belirlediğimize göre, şimdi onu nasıl iyi yazabileceğimizi düşünelim. Hem bilgilendirici hem de ilgi çekici bir değerlendirme nasıl yapılır? Görüşünüzü nasıl güçlü biçimde gerekçelendirebilirsiniz?

Hedef kitlenizi belirleyin

Bir an durup metninizi kime hitap edecek şekilde yazdığınızı düşünün. İncelemeniz nerede yayımlanacak? Kimler okuyacak? Metninize uygun ton ve üslubu kazandırmak için bu sorular son derece önemlidir. Belirli bir alandaki uzmanlara yönelik bir incelemeyi, konuya hobi olarak ilgi duyan ya da konunun acemisi olan kişilere yönelik bir incelemeden farklı yazarsınız.

Uzmanları hedefleyen bir metin, teknik terimler kullanabilir; daha uzun ve ayrıntılı da olabilir. Buna karşılık genç bir okura yönelik inceleme (örneğin bir okul gazetesi için yazılan metin) anlaşılır ve hafif bir üsluba sahip olmalıdır. Üslubu okura göre ayarlamak, inceleme yazarlığının temel becerilerinden biridir.

Düzeni ve yapıyı önceden düşünün

Akıl yürütmenizin mantıklı olmasına dikkat edin. İnceleme yazmanın en kötü yolu, düzensiz bir “bilinç akışı”na yönelmek, birbiriyle bağlantısız cümleleri ve değerlendirmeleri arka arkaya sıralamaktır. Örneğin oyunculukla ilgili bir cümle yazıp ardından yönetmenin hayatına değinmek, sonra eserin genel değerlendirmesine geçmek ve hemen ardından müziklerden söz etmek metni dağınık hâle getirir.

Kaos hiçbir zaman iyi bir rehber değildir. Bu nedenle yazmaya başlamadan önce metnin hangi bölümünde hangi konuya değineceğinizi planlayın; böylece bütün metin düzenli, düşünülmüş ve anlamlı görünsün. İdeal olan, sonraki paragrafların öncekilerden doğal biçimde doğmasıdır.

İnceleme yazarken metnin belirgin bir giriş, gelişme ve özet içeren bir sonuç bölümüne sahip olmasına dikkat edin. “İlk olarak (ikinci olarak, üçüncü olarak…)”, “buna karşılık”, “öte yandan”, “ancak”, “kitabın bir diğer sorunu…”, “filmin bir başka güçlü yanı…” ve “özetlemek gerekirse” gibi düzenleyici ifadeler de metni toparlamanıza yardımcı olur.

Standart inceleme düzeni

İncelemenizi nasıl düzenleyeceğinize dair bir fikriniz yoksa, biraz sıradan ama güvenilir olan şu bölümlendirme her zaman işe yarar:

1. Birinci paragraf: giriş – eserin tanıtılması (türü, yazarı, yayımlanma veya yapım yılı vb.)
2. İkinci paragraf: eserin açıklanması (konunun, temaların ve üslubun ana hatları).
3. Üçüncü paragraf: eserin güçlü yönleri, yani başarılı olan ve beğendiğiniz unsurlar.
4. Dördüncü paragraf: eserin zayıf yönleri, yani başarısız olan ve beğenmediğiniz unsurlar.
5. Beşinci paragraf: özet, yani tüm artıları ve eksileri dikkate aldıktan sonra esere ilişkin nihai değerlendirme.

Bu düzen hem kitap incelemesi yazarken hem de film ya da dizi incelemesi hazırlarken işe yarar.

Konuyu özetlemekle yetinmeyin

İncelemenin öncelikle eseri henüz tanımayan ve bu kitabı ya da oyunu satın almak isteyip istemediğini düşünen kişilere hitap ettiğini unutmayın. Bu nedenle her türlü spoiler’dan kesinlikle kaçınmalısınız! Bu, her incelemecinin uyması gereken yazılı olmayan bir görgü kuralıdır. Başkasının izleme veya okuma deneyimini bozmak istemezsiniz, değil mi?

Bu yüzden konuyu genel hatlarıyla ele alın ve hiçbir koşulda finali açıklamayın. Eserin başlangıç noktasını, yani olayların nasıl başladığını ve en önemli konuları kısaca aktarmanız yeterlidir.

Görüşünüzü gerekçelendirin

“ oyunculuk berbattı” veya “kitap sıkıcıydı” gibi içi boş ifadelerden kaçının. Bunlar aşırı öznel ve çoğu zaman haksız değerlendirmelerdir. İnceleme yazmanın asıl amacı, görüşünüzü somut argümanlarla desteklemektir. Okur yalnızca eser hakkında ne düşündüğünüzü değil, onu neden böyle değerlendirdiğinizi de bilmelidir.

İyi bir argümantasyon nasıl öğrenilir?

Bilgilendirici ve değerli bir inceleme yalnızca öznel yargılardan oluşamaz. Değerlendirme katmanının yanı sıra bilgi katmanını da içermeli; yani eser hakkında somut bilgiler vermeli ve özelliklerini ele almalıdır.

• Örnekler verin – bu, görüşünüzü kanıtlamanın basit ve etkili bir yoludur: neyi kastettiğinizi somut biçimde gösterir. Bir kitabın kötü yazıldığını düşünüyorsanız bir bölümden alıntı yapın. Bir bilgisayar oyununda çok sayıda hata olduğunu söylüyorsanız bu hatalardan birini ayrıntılı olarak açıklayın.
• Retorik yöntemler – retorik bilgisi bir incelemeci için çok yararlı olabilir. Bir tezi savunurken hangi yöntemlerin kullanılabileceğini hatırlamak da işinize yarar.
• “Neden?” sorusunu unutmayın – metninizde her görüş veya yargı sunduğunuzda incelemenizin “neden?” sorusunu da yanıtlayıp yanıtlamadığını kontrol edin. Başka bir deyişle, her görüşü destekleyen en az bir argüman bulunmalıdır.

Kelime dağarcığınızı geliştirin ve eş anlamlılar öğrenin

İnceleme yazarlarının sık yaptığı hatalardan biri “iyi”, “kötü”, “mükemmel”, “berbat”, “sıkıcı” ve “harika” gibi temel nitelemelerle sınırlı kalmaktır. Türkçe, var olan şeyleri isabetli biçimde tanımlamayı sağlayan çok sayıda kelime içerir. Bir filmdeki kadrajlar empresyonist, müzik melankolik, romanın dili ise tavizsiz ve sert olabilir.

Bu tür nitelemeleri bulmakta zorlanıyorsanız eş anlamlılar sözlüğüne başvurun; bu, kelime dağarcığınızı zenginleştirir. Başka yazarların incelemelerini de okuyun ve dünyayı ne kadar farklı ve renkli biçimlerde tanımlayabileceğinizi daha iyi yazarlardan öğrenin.

Araştırma yapın

İncelediğiniz eser hakkında daha fazla bilgi edinmeye ve bu bilgilerin bir bölümünü okurla paylaşmaya çalışın. Okuyun, araştırın. Diğer incelemeciler ne yazmış? Eser izleyiciler tarafından nasıl karşılanmış? Bu bilgisayar oyununa ilham veren ne olmuş? Film hangi ödülleri kazanmış? Kitabı kim çevirmiş? Albümün adı neye gönderme yapıyor?

Böylece yalnızca duygu ve görüşlerinizi değil, nesnel gerçekleri de aktarabilirsiniz. Eseri yaratanların, incelemecilerin ve internet kullanıcılarının onun hakkında ne düşündüğünü öğrenmek, özellikle anlamakta zorlandığınız bir kitap ya da filmi daha iyi kavramanıza yardımcı olur. Kamera arkasından ilginç bir ayrıntı ya da yazarın bir açıklamasını aktarmak da çalışmanızı zenginleştirir. Ancak yalnızca doğrulanmış bilgilere dayanmaya dikkat edin!

İnceleme nasıl yazılır? Kusursuz bir incelemenin özellikleri

Metninizi daha da geliştirmek mi istiyorsunuz? Beş almak yerine en yüksek notu mu hedefliyorsunuz? Harika! İncelemenizi öne çıkaracak birkaç önerimiz var. İşte “profesyoneller” için bazı tavsiyeler.

Dikkat çekici bir başlık seçin

Başlık, okurun ilk gördüğü metin unsurudur ve onu yazının tamamını okumaya yönelten etkenlerden biridir. Bu nedenle ilgi çekecek ve merak uyandıracak iyi bir fikir bulmaya çalışın. İncelemeyi ilgi çekici, hatta kışkırtıcı bir biçimde başlıklandırmak özellikle internet yayınlarında önemlidir.

Başlık, arama sonuçlarındaki sıralama ve sitenin itibarıyla birlikte okuru özellikle sizin metninize tıklamaya yönelten unsurlardan biridir. Ancak başlığı her zaman siz belirleyemeyebilirsiniz: Her şey derginin veya platformun formatına bağlıdır; çoğu zaman başlık, incelenen ürünün ya da kültürel eserin adı olur.

Eseri bağlamına yerleştirin

Bu öneri ileri düzey incelemeciler içindir; çünkü bilgi, birikim ve kültürel donanım gerektirir. Hiçbir eser boşlukta var olmaz: kitaplar edebiyatın, filmler sinemanın bir parçasıdır. Edebiyatı ne kadar iyi tanırsanız tek bir kitabı o kadar yetkin biçimde inceleyebilirsiniz; sinema hakkında ne kadar çok şey bilirseniz belirli bir filmi o kadar isabetli değerlendirirsiniz. Profesyonel bir incelemeci veya eleştirmen olmayı hedefliyorsanız seçtiğiniz alandaki bilginizi derinleştirmelisiniz.

Bu bilgi, profesyonel, kapsamlı ve uzmanlık içeren incelemeler yazmanızı; hem bir uzman hem de ilgili sanat dalının tutkulu bir takipçisi olarak konuşmanızı sağlar. Kültürel birikiminiz sayesinde incelemenizi zenginleştirebilir ve şunları yapabilirsiniz:

• başka eserlere ve akımlara yapılan göndermeleri fark etmek, yaratıcıyı neyin etkilediğini göstermek. Eserin neye benzediğini ve hangi diğer eserleri hatırlattığını belirlemek;
• eserin üslubunu ve türünü tanımlamak (film noir mı, postmodern bir roman mı?);
• türün geleneğine (örneğin diğer RPG oyunlarına) veya yaratıcılarının başka eserlerine (örneğin yönetmenin önceki filmlerine) daha geniş bir çerçevede değinmek; eserin önceki çalışmalara kıyasla ne kadar yenilikçi ve özgün olduğunu değerlendirmek;
• uzmanlık terimlerini ve teknik bilgiyi kullanmak (örneğin bir filmdeki kurgu veya bilgisayar oyunundaki grafikler hakkında görüş bildirmek).

Meselenin özüne inmeye çalışın

Her incelemecinin Kutsal Kâse’si nedir? Eserin özünü keşfetmek. Ele alınan eserde en önemli olan ve onu özel kılan şeyi metninizde yakalamak. Bu kolay değildir, ancak en azından kişisel tatmin için bile olsa denemeye değerdir. Aşağıdaki sorulardan birine yanıt aramak sizi doğru yola yönlendirebilir:

• Ele alınan eseri diğerlerinden ayıran nedir? Eşsizliği nereden kaynaklanıyor?
• Sizce eser önemli ve gerekli mi? Öyleyse neden?
• Eserde nasıl bir dünya görüşü veya felsefe yer alıyor?
• Bu eser size ne öğretti ve sizi hangi düşüncelerle baş başa bıraktı?
• Eserin güzelliği nerede yatıyor? Bunu bir ya da iki cümleyle tanımlayıp yakalayabilir misiniz?

Başarısız olduğunu düşündüğünüz bir eseri mi inceliyorsunuz? Yine de meselenin, yani sorunun özüne inmeye çalışın. Filmin, şarkının veya kitabın neden başarısız olduğunu teşhis etmeye çalışın. Temel sorun nerede ortaya çıktı? Bütün yapı hangi unsurdan itibaren bozulmaya başladı?

İçtenlikle bağlanın

En iyi incelemelerde yazarın tutkusu ve bağlılığı görülür; yazarın eser hakkındaki gözlemlerini dünyayla paylaşmayı gerçekten istediği hissedilir. Bu nedenle sizde güçlü duygular uyandıran bir film veya kitap hakkında yazmak daha kolaydır; yani ya eseri çok sevmişsinizdir ya da hiç beğenmemişsinizdir.

Metnin konusu sizi özellikle ilgilendirmese bile içinizde gerçek bir merak uyandırmaya çalışın. Bunu başardığınızda inceleme neredeyse “kendi kendine yazılır”.

Kendinize özgü bir üslup kullanmaktan korkmayın

İnceleme bir gazetecilik ve eleştiri yazısı türüdür; bu nedenle hafif bir üsluba, mizaha ve hatta günlük ifadelere yer verebilirsiniz. Asıl istisna, daha ölçülü olması gereken akademik yayınlar için yazılan incelemelerdir. Okul için hazırlanan bir çalışmada da günlük ifadeleri fazla kullanmamanız iyi olur; öğretmeninizin bunlara nasıl tepki vereceğini bilemezsiniz.

Bu iki durum dışında inceleme, okurun öncelikle okumaktan keyif alması gereken hafif bir metin türüdür. Bu nedenle sıra dışı fikirlerden ve alışılmadık ifadelerden çekinmeyin. Okuru güldürmeye veya metnin biçimiyle şaşırtmaya çalışabilirsiniz. Sizi sınırlayan tek şey kendi hayal gücünüz ve yeteneğinizdir.

İnceleme – örnek

İyi yazılmış bir incelemenin pratikte nasıl göründüğünü merak ediyor musunuz? Aşağıda kitap, film ve tiyatro oyunu için hazırlanmış üç kısa örnek bulacaksınız. Bu örnekler, açıklama, değerlendirme ve argümanların nasıl bir araya getirilebileceğini gösteriyor.

Kitap incelemesi – örnek

Film incelemesi – örnek

Tiyatro oyunu incelemesi – örnek

İnceleme nasıl yazılır konusundaki bu kısa rehberin, sizi tamamen tatmin edecek bir inceleme hazırlamanıza yardımcı olmasını umuyoruz.